Teraz więcej konkretów moja znajoma z krosna dała wam w pigułce coś ciekawego mianowicie swoja publikację która została doceniona w Słowacji. Na uniwersytecie preszowskim uznawana jest za guru aksjologii.
?Wartość to podstawowa kategoria aksjologii, oznaczająca wszystko, co cenne i godne pożądania, co
stanowi cel ludzkich dążeń? . W filozofii i pedagogice o wartościach mówi się zazwyczaj
w znaczeniu moralnym, określając to, co jest z punktu widzenia społecznego dobre lub złe, właściwe lub
niewłaściwe, pożądane czy zasługujące na potępienie?
Galarowicz podaje, że ?wartość? oznacza to, co jest cenne, godne pożądania i co stanowi przedmiot
szczególnej troski oraz cel ludzkich dążeń, a także kryterium postępowania człowieka. Pojęcie wartości odnosi
się do osób, rzeczy, sytuacji, zjawisk, idei, itp. oraz do ich określonych właściwości. W ujęciu filozoficznym
wartości dzielą się na pozytywne (dodatnie) i negatywne (ujemne), np. prawda - kłamstwo, piękno - brzydota,
141
dobro - zło, zdrowie - choroba , pracowitość-lenistwo, lojalność ? nielojalność,
uczciwość ? oszustwo, wierność ? niewierność, opiekuńczość ? zaniedbanie.
Już od dawna dostrzegano pewną zależność między wartościami moralnymi określającymi dobroć
człowieka a cechami natury ludzkiej. Wskazywano na fundamenty dobra i zła, które wywodzą się z uczuciowej
natury jednostki a nie ze świata obiektywnego, zewnętrznego, który podlega przeobrażeniom ze strony tej
jednostki.
Psychologiczne ujęcie wartości skupia się na ich znaczeniu w życiu psychicznym człowieka a także w
rozwoju jego osobowości. Wg M. Rokeacha wartości to trwałe przekonania, że specyficzny sposób
postępowania jest osobiście lub społecznie godny preferencji. Są to, więc pewne wyznaczniki kierujące ludzką
aktywnością .
G. Kloska uważa, że ?wartość, to przedmiot lub cecha przedmiotów, do których ustosunkowują się ludzie
i które oddziałują na ludzi, wpływając także na ich zachowania, lub mówiąc krótko: to przedmioty ludzkich
dążeń?.
Zauważmy, że wszystko wokół nas podlega naszemu wartościowaniu. Codziennie dokonujemy oceny
swojego stanu ducha, czyjegoś lub swojego wyglądu, własnych czy czyichś wyborów, osiągnięć, porażek,
zachowań. Jak podaje Michałowski ? wartości zaspokajają różne nasze potrzeby i są środkiem motywującym do
działań i zmuszają do dokonywania wyborów i podejmowania decyzji. Ponadto
wyznaczają kierunek motywów działania i aktywności a także decydują o realizowanej wizji życia przez
każdego człowieka.
Wartości zajmują poczytne miejsce w życiu społecznym i kulturowym jednostki, gdyż stanowią czynnik
kształtujący różne konstelacje relacji międzyludzkich, a wszystkie te relacje mają udział w tworzeniu życia
wspólnotowego i nadają sens normom społecznym regulującym zachowania wszystkich ludzi wchodzących w
skład środowiska społecznego. Normy te narzucają nam model zachowania, który jest spójny z oczekiwaniami
społecznymi i nie przynosi społeczeństwu szkód, gdyż ludzie pilnują przestrzegania tych norm, a w przypadku
ich łamania ? interweniują i domagają się sankcji społecznej bądź prawnej. Nieuświadomienie i brak akceptacji
wartości uznawanych w społeczeństwie za prawe (moralność, prawość, pracowitość, uczciwość, godność,
solidarność ,sprawiedliwość ,lojalność, prawdomówność, rzetelność, emfatyczność, pomocniczość,
humanitaryzm i inne) niesie groźbę sankcji społecznych (krytyka, odsunięcie z grupy społecznej, marginalizacja,
wykluczenie i inne) oraz sankcje prawne (grzywna, zakład poprawczy, zakład karny) za zachowania i działania
człowieka sprzeczne z przyjętymi normami (niemoralne zachowanie, nieuczciwość, oszustwo, lenistwo,
niesprawiedliwość, nielojalność, kłamstwo, nierzetelność, brak empatii ? surowość, zachowania niehumanitarne
i inne).
Reasumując - wartości są to:
1. Rzeczy i sprawy ważne, cenne, pożądane.
2. Życiowe drogowskazy, mapy, kompas.
3. Standardy naszych myśli, postaw i zachowań, które mówią o tym, kim jesteśmy, jak żyjemy i jak
traktujemy innych ludzi.
4. Kryteria naszych ocen, decyzji i wyborów.
Wobec powyższego są bezsporne przesłanki, by poprzez właściwe kierowanie wychowaniem ku wartościom
pożądanym społecznie, powodować u młodych ludzi ?otwarcie na wartości?, poznawanie ich, akceptację
(uwewnętrznianie) i kierowanie się nimi w życiu.
Potrzeby człowieka a system wartości
Istnienie silna zależność preferowanych wartości od stopnia zaspokojenia potrzeb człowieka. Abraham H.
Maslow dzieli potrzeby na: fizjologiczne, bezpieczeństwa, przynależności i miłości, szacunku, samorealizacji i
samourzeczywistnienia, wiedzy i zrozumienia oraz estetyczne.
Potrzeby fizjologiczne, są to potrzeby podstawowe, ich zaspokojenie pozwoli na pojawienie się innych-
wyższych, a w razie niezaspokojenia mogą się ponownie pojawić i dominować w organizmie. Potrzeby
bezpieczeństwa pojawiają się, gdy potrzeby fizjologiczne są względnie dobrze zaspokojone. Człowiek poszukuje
bezpieczeństwa w stałej pracy, religii, kontaktach z innymi. Potrzeba przynależności i miłości przejawia się jako
głód stosunków z ludźmi. Niezaspokojenie tej potrzeby, stanowi podłoże zjawisk niedostosowania społecznego.
Potrzeba szacunku, występuje jako potrzeba osiągnięć, prestiżu, odpowiedniej pozycji społecznej. Potrzeba
samourzeczywistnienia, dotyczy ludzkiego pożądania spełnienia tendencji człowieka, aby zrealizować to, czym
się jest potencjalnie. Natomiast potrzeby wiedzy, przejawiają się w zrozumieniu otaczającego nas świata,
konstruowaniu systemu wartości. Zachodzą na nie potrzeby estetyczne
Zimbardo nieco modyfikuje hierarchię potrzeb Maslowa i wprowadza trzy nowe grupy potrzeb:
estetyczne, poznawcze i transcendentne. Przedstawia się to w następujący sposób:
1. Potrzeby fizjologiczne ( potrzeba pożywienia, odpoczynku, tlenu i wody, seksualnego spełnienia,
uwolnienia od napięcia).
142
2. Bezpieczeństwo (wolność od strachu, wygoda, spokój, potrzeba bezpieczeństwa).
3. Przynależność (potrzeba więzi, afiliacji, kochania i bycia kochanym).
4. Szacunek (potrzeba zaufania do samego siebie, poczucie własnej wartości i kompetencji, szacunek do
siebie, szacunek ze strony innych ludzi).
5. Potrzeby poznawcze (wiedzy, rozumienia, nowości).
6. Potrzeby estetyczne (harmonii i piękna)
7. Samorealizacja (potrzeby spełnienia swego potencjału i posiadania stosownych celów).
8. Transcendencja (duchowe potrzeby utożsamienia z kosmosem).
Przy czym niezaspokojenie potrzeb niższego rzędu (począwszy od potrzeb fizjologicznych) uniemożliwia,
utrudnia zaspokojenie potrzeb wyższego rzędu.
Skutki niezaspokojenia potrzeb
Długotrwałe niezaspokojenie ważnych dla człowieka potrzeb i brak możliwości znalezienia sposobów
zastępczego ich zaspokojenia może być przyczyną podejmowania zachowań niezgodnych z normami
społecznymi (łamanie prawa, kradzieże, wymuszenia, gwałty, rabunki, morderstwa itp.) i panującym w
środowisku zewnętrznym układem wartości, oraz głębokich zaburzeń osobowości. W psychice dzieci i
młodzieży są one głębsze i trwalsze, gdyż osoby w tym wieku są jeszcze mało odporne na niepowodzenia
i emocjonalnie nieprzygotowane do walki z narastającymi trudnościami.
Wychowanie do wartości wobec zadań profilaktyki społecznej
W sytuacji zagrożenia zachwiania się hierarchii wartości i przedkładania w życiu tych, które określane są
mianem antywartości i niosą niebezpieczeństwo łamania praw i życia niezgodnego z przyjętymi zasadami życia
społecznego ? zasadne wydaje się być podjęcie wszelkich działań zmierzających do zapobiegania, ograniczania
a nawet eliminowania takich niepokojących zjawisk zaliczanych do grupy patologii społecznych. Temu służy
profilaktyka społeczna.
Według Lesława Pytki profilaktyka społeczna, czyli prewencja, to ?dziedzina wiedzy i umiejętności
praktycznych w skali mikro i makrospołecznej, służących zapobieganiu występowania tzw. dewiacyjnych i
patologicznych zjawisk społecznych, zwanych niekiedy problemami społecznymi (?); ewentualnie służących
nierozprzestrzenianiu się tychże zjawisk, jeśli już wystąpiły?. Ponadto ? ten sam Autor podaje, że ?Zadaniem
profilaktyki społecznej jako nauki praktycznej jest opis, wyjaśnianie i przewidywanie rozwoju zjawisk
chorobliwych, szkodliwych, , celem skonstruowania programów, strategii, procedur ich zwalczania tak w
wymiarze społecznym, globalnym, jak i w wymiarze lokalnym lub indywidualnym?.
Ze względu na formę stosowanych środków prewencyjnych, uprzedzających można wyłonić profilaktykę
pozytywną (kreatywną) i negatywną. Profilaktyka pozytywna polega na zastosowaniu ?w skali globalnych
środków pozytywnych, inicjujących, konstruktywnych, druga polega na niedopuszczaniu do dewiacji i
dysfunkcji poprzez środki negatywne : blokadę, zakaz, mandat, sankcję, odstraszanie, napiętnowanie itp.. Ale
możliwy jest podział działań ze względu na inne kryteria np. profilaktyka ofensywna ? profilaktyka defensywna,
przedprzestępcza-poprzestępcza itp.?
Ważnym aspektem w kwestii niezaspokojenia potrzeb i jej skutków, wydaje się być problem odporności
na sytuacje trudne. Maria Tyszkowa wskazuje na wiele czynników decydujących o odporności, czyli zdolności
do umiejętnego znoszenia zwiększonego obciążenia psychicznego powstałego w warunkach napięcia
emocjonalnego. Zalicza do nich: zaspokojenie potrzeby kontaktu emocjonalnego z jedną osobą, aktywność i
samodzielność, wysoką stabilną samoocenę oraz ustalenie perspektyw życiowych i sensu życia. Istotny jest także
stan zdrowia, aktualny stan emocjonalny a także wyuczone nawyki reagowania na sytuacje trudne. Autorka
także zaznacza jak dużą rolę odgrywają postawy rodzicielskie na sposoby reagowania przez dzieci na sytuacje
trudne. Negatywne postawy nie sprzyjają wytworzeniu się odporności na sytuacje trudne. W kształtowaniu się
odporności sprzyjają tyko postawy akceptacji, współdziałania z dzieckiem, dawania mu rozumnej swobody oraz
uznania jego praw. Zadania te można zastosować w odniesieniu do szkoły. Stosunek dziecka do nauki jest
pozytywny tylko wtedy, gdy zaspokaja ona jego podstawowe potrzeby charakterystyczne dla danego okresu
rozwojowego. W przeciwnym razie następuje znudzenie, brak zapału do nauki, niechęć do siebie, obniżenie
poziomu życia intelektualnego i aspiracji a w ostateczności objawy patologiczne
Brak możliwości zaspokojenia swoich pragnień, daremność wysiłków dla zaspokojenia potrzeb związana
jest z frustracją, czyli stanem psychicznym silnie zabarwiony uczuciem negatywnym, które pojawia się wtedy,
gdy człowiek napotyka trudności, nie osiąga upragnionego celu. Uczucia te, to często: bezsilność, bunt, złość,
agresja, zniechęcenie, apatia, które nie tylko jednostka może kierować na samego siebie, ale i na innych ? stąd
tak ważne w wychowaniu jest kształtowanie umiejętności panowania nad negatywnymi emocjami, ale też
umiejętność pokonywania przeszkód, podejmowania wyzwań, a tą drogą jest wprowadzanie dziecka w
niewielkie frustracje i nauka radzenia sobie z przeciwnościami, trudnościami i pokonywanie ich.
143
Wobec tego, jakimi sposobami wprowadzić jednostkę w świat wartości moralnych, które dają podstawę
kształtowania właściwych postaw moralnych i społecznych?
1. Podkreślać szczególną rolę rodziny w kształtowaniu właściwych postaw moralnych, społecznych, bo
właśnie w rodzinie dziecko odbiera pierwsze ?lekcje? socjalizacji.
2. Wskazywać właściwe i prawe autorytety do naśladowania.
3. Własnym przykładem dawać świadectwo moralnego i zgodnego z wymogami zasad społecznych
zachowania.
4. Zarówno w środowisku naturalnym, jakim jest rodzina, grupa rówieśnicza, grupa towarzyska, jak i w
środowiskach o charakterze instytucjonalnym (przedszkole, szkoła, zakład pracy, szpital, dom dziecka,
zakład karny i inne) powinien funkcjonować przejrzysty i obowiązujący wszystkich ? swoisty regulamin
współżycia społecznego, oparty na prawach i obowiązkach lecz bazujący na ogólnie przez społeczeństwo
przyjętych zasadach współżycia, gdzie jasno określone są sankcje, za nieprzestrzeganie tych norm.
5. Wczesna edukacja dzieci i młodzieży w zakresie wychowania moralnego oparta na wykorzystaniu
wartościowej literatury dziecięcej i młodzieżowej, wskazywaniu właściwych postaw społecznych
(autorytetów, wzorów do naśladowania) w otoczeniu realnym (rodzina, grupa rówieśnicza, szkoła, osoby
publiczne), jak i fikcyjnym (film, teatr, telewizja, gry komputerowe).
6. Krzewienie wartości moralnych w życiu codziennym i podczas procesu edukacyjnego w szkole i innych
placówkach edukacyjnych.
7. Rozwijanie zainteresowań i pasji, które we właściwy sposób zagospodarują czas wolny i staną się
przyczynkiem do autokreacji.
8. Należy dyskretnie monitorować kontakty dzieci i młodzieży ze środowiskiem pozarodzinnym i
przestrzegać o ewentualnych przykrych konsekwencjach ( w sieci ? na forach internetowych,
komunikatorach, portalach społecznościowych; jak i z grupą rówieśniczą czy towarzyską, by zapobiec
ewentualnemu podejmowaniu zachowań ryzykownych (zawieranie przygodnych znajomości, kontakt z
subkulturą, kontakt z osobami o zaburzonej, patologicznej osobowości itp.)
9. W środowisku rodzinnym, jak i szkolnym czy też opiekuńczo-wychowawczym w stosunku do dzieci i
młodzieży należy stosować jednolity front oddziaływań wychowawczych oraz adekwatny do wieku
dzieci ? system nagród i kar motywujących do przestrzegania przyjętych zasad funkcjonowania
społecznego.
10. Zalecana jest konsekwencja w egzekwowaniu ustalonych zasad.
11. W przypadku łamania norm ustalonych regulaminem należy wyciągać konsekwencje, ale też dać
możliwość naprawienia krzywdy i rehabilitacji.
12. Zachęcanie do podejmowania prac społecznie użytecznych, które sprzyjają samodzielności,
odpowiedzialności, pokonywaniu trudności, empatii, pracy nie tylko dla siebie, ale i dla innych (dyżury,
wolontariat, grupy wsparcia i inne).
13. Wskazywanie i omawianie z dziećmi i młodzieżą przypadków łamania zasad społecznych i ukazywanie
przykrych konsekwencji takiego działania.
14. W razie potrzeby dokonywanie zmian w obszarze prawa i jego przepisów, dla uprzedzania eskalacji
zjawisk patologicznych (w zakresie ruchu drogowego dla ograniczenia wypadków drogowych, w
obszarze korzystania z zasobów sieci w Internecie ? dla ukrócenia możliwości penetracji stron
niedozwolonych dla dzieci i młodzieży do 18 roku życia, itp.)
15. Wprowadzanie ograniczeń, zakazów mających przystopować szerzenie się niepokojących zjawisk
społecznych (zakaz sprzedaży napojów alkoholowych osobom przed 18 rokiem życia, zakaz palenia w
miejscach publicznych i inne)
16. Piętnowanie zjawisk społecznie szkodliwych poprzez media, opinię publiczną.
17. Społeczne piętnowanie wulgaryzowania języka ojczystego, nieetycznej komunikacji społecznej.
18. Prowadzenie szeroko pojętej profilaktyki społecznej w konkretnych kwestiach społecznych poprzez
radio, telewizję, Internet, teatr, reklamę, ulotki informacyjne, billboardy, plakaty, akcje społeczne,
zakazy, nakazy, ukazywanie alternatywnych i właściwych społecznie zachowań.
19. Zaangażowanie w akcje profilaktyczne osób znanych, cieszących się autorytetem społecznym, jak
również instytucje (policja, straż miejska, sądy, szkoły, zakłady pracy, szpitale i inne) oraz instytucje
pozarządowe i osoby prywatne do propagowania zdrowego trybu życia, właściwego zagospodarowania
czasu wolnego, życia zgodnego z zasadami moralnymi itp.
20. Wskazywanie dzieciom i młodzieży konsekwencji nieprzestrzegania prawa i norm moralnych, które w
ostateczności doprowadziłoby do chaosu, bezprawia, zachwiania bezpieczeństwa publicznego,
niebezpieczeństwo rozbojów, napadów, gwałtów, morderstw, zdziczenia i radykalnego obniżenia jakości
życia, poziomu kulturalnego, obyczajowego, co w ostateczności doprowadziło by do kryzysu
społecznego a nawet wojny.
21. Wskazywanie korzyści osobistych płynących z praktykowania w swym życiu wartości moralnych
(poczucie szczęścia, spełnienia, właściwego zachowania pozytywnie ocenianego przez społeczeństwo,
144
ochrona przed demoralizującym wpływem otoczenia, posiadanie własnych hamulców moralnych,
harmonijne życie z otoczeniem, reprezentującym ten sam świat wartości, akceptacja społeczna i inne).
Powyższe wskazania, są jedynie pewną bazą naszych społecznych obowiązków wobec młodego pokolenia w
zakresie profilaktyki społecznej i należy je włączać do opracowywanych programów profilaktycznych.
Zakończenie
Są znaczące przesłanki ku stwierdzeniu, że dzieci i młodzież wychowywana ku wartościom moralnym i
społecznym będą starać się ich przestrzegać i przeciwstawiać takim negatywnym zjawiskom, jak: nie uznawanie
autorytetów, łamanie prawa, agresywność, niehumanitarność, lenistwo, wandalizm, kłamstwo itp., a w
przyszłości właśnie oni, będą budować przyszłość następnych pokoleń opartą na zdrowych zasadach życia
społecznego opartych na aksjologicznych podstawach.
